The Future Shopper: kiest voor pragmatisme

Voor de tiende keer bracht VML wereldwijd in kaart hoe consumenten winkelen. Wat ooit begon als onderzoek naar online kopen, is uitgegroeid tot een brede blik op het complete speelveld: winkelvloer, marketplaces, social commerce en AI.
20 november 2026

De rode draad van 2026 noemt VML de 'pragmatism pivot': shoppers staan onder financiële druk, hebben weinig geduld voor digitale gimmicks en willen vooral dat het gewoon werkt. Snel, betrouwbaar, zonder gedoe. Maar wie denkt dat de shopper alleen nog op de kleintjes let, mist de helft van het verhaal.

Hieronder de tien belangrijkste topics, met de cijfers die ertoe doen.

1. Pragmatisch, maar kleine luxe blijft heilig

De portemonnee bepaalt de koers. 59% van de shoppers maakt zich meer zorgen over geld dan ooit, en 60% heeft bewust bezuinigd op niet-noodzakelijke uitgaven. Dat gaat ten koste van duurzaamheid: nog 46% past het koopgedrag aan om milieuredenen, tegen 50% vorig jaar en 56% het jaar daarvoor.

Tegelijk geven mensen kleine, dagelijkse pleziertjes niet op, het bekende lipstick effect. Kleding (44%), koffie en warme dranken (36%) en huidverzorging en beauty (33%) worden het meest beschermd. Een momentje voor jezelf weegt zwaarder dan sparen voor later.

2. Online en offline in balans

De tijd van vanzelfsprekende online groei is voorbij. 51% van de consumentenbestedingen gaat online, tegen 53% vorig jaar en een piek van 61% in 2021. Het speelveld is volwassen: ongeveer fifty-fifty.

Opvallend: shoppers verwachten in elk kanaal dezelfde basis. Prijs (92% fysiek / 93% online) en voorraad (91% / 92%) zijn overal even belangrijk. De rolverdeling is wel helder:

  • Online wint op transactie, zoals reviews lezen (59% online tegen 10% in de winkel).
  • De winkel wint op zekerheid en beleving: uitproberen en passen (47% tegen 29%) en advies van personeel (46% tegen 29%).
  • 72% zegt dat prijs belangrijker is dan vroeger. Shoppers vergelijken dus actief tussen kanalen.

3. Wie bewaakt de 'gate' naar de shopper?

De lineaire funnel bestaat niet meer. Zoekmachines zijn de belangrijkste bron voor inspiratie en zoeken, en grote marketplaces zijn het enige kanaal dat de hele route, van inspiratie tot aankoop, consistent afdekt. Daarnaast melden AI-platforms zich als nieuwe toegangspoort.

Maar traditioneel zoeken verliest glans. 55% vindt het lastiger om het beste product te vinden omdat gesponsorde resultaten de boventoon voeren, en 44% vindt dat zoekresultaten op platforms als Google en Amazon het afgelopen jaar slechter zijn geworden. 47% ervaart dat hun favoriete platforms achteruitgaan, door VML treffend 'enshittification' genoemd. En shoppers stappen zonder sentiment over naar een alternatief.

4. AI: veel gebruikt, nog weinig gekocht

82% van de consumenten heeft AI gebruikt, een flinke sprong ten opzichte van 68% vorig jaar (Gen Z: 89%). Het gebruik is vooral alledaags: snelle antwoorden op algemene vragen (22%) en vertalen (21%). De keuze voor een AI-platform is vooral gewoonte (13%), niet snelheid (9%) of nauwkeurigheid (8%).

Agentic commerce, AI die namens jou koopt, is nog toekomstmuziek. 33% wil AI nadrukkelijk niet laten kopen. Waar men het wel ziet zitten, staan boodschappen bovenaan (21%), gevolgd door huishoudproducten (19%). Bij risicovolle aankopen als verzekeringen en auto's is dat slechts 8%.

5. Vertrouwen in AI wankelt, en AI-slop kost merkwaarde

38% vertrouwt alles wat AI-platforms zoals ChatGPT, Gemini en Claude zeggen, 28% juist niet. 53% vreest dat AI-shoppingtools beïnvloed worden door commerciële sponsoring, en 58% controleert AI-aanbevelingen via andere bronnen voordat ze kopen.

Voor merken is de boodschap scherp: slordige AI-content wordt afgestraft. 48% scrolt meteen door als ze vermoeden dat een video of post AI-gegenereerd is. En 49% verliest direct vertrouwen als een merk AI-productbeelden gebruikt, ze gaan ervan uit dat het product dan nep of van lage kwaliteit is.

6. Emotie mag, maar de basis moet kloppen

Het merk doet ertoe: 77% van de winkelshoppers en 81% van de online shoppers noemt het merk belangrijk bij hun keuze. Maar operationele perfectie gaat voor. 48% shopt niet meer bij een merk, retailer of marketplace die niet voldoet aan de basisverwachtingen. 41% breekt regelmatig een aankoop af omdat de digitale ervaring te frustrerend is. En 46% vindt dat merken en retailers hun koopproces niet echt begrijpen.

De les van VML: een merk is zo sterk als zijn zwakste transactionele schakel.

7. Fysieke retail polariseert

De winkel beweegt naar twee uitersten: snel en functioneel óf beleving en advies. Shoppers zitten 26% van hun winkeltijd in mission mode ('ik weet wat ik wil en wil snel weer weg'), tegen 7% voor inspiratie en 7% voor producten uitproberen. Bijna de helft (49%) vindt dat een winkelbezoek vooral om kopen moet draaien.

Supermarkten winnen op gemak: goede locatie (26%) en parkeren (28%). Merkwinkels winnen op vertrouwen: betrouwbare productinformatie (18%) en deskundig personeel (18%).

In food is het generatieverschil groot. Boomers (50%) en de Silent Generation (46%) besteden hun foodbudget vooral in de fysieke supermarkt. Bij Gen Z is dat 21%; de rest gaat naar flitsbezorging (10%), gemakswinkels (9%) en afhaal (10%).

8. Mobiel is koning, maar irriteert

40% van de online aankopen gaat via de smartphone (Gen X: 43%), ver voor laptop (15%) en desktop (10%). Toch blijft de ervaring achter: 40% vindt mobiel kopen minder goed dan op desktop, 35% ergert zich aan het afrekenproces en 55% vindt dat merken en retailers harder moeten werken aan hun mobiele ervaring. De helft heeft weleens een app verwijderd door te veel pushberichten. Minder is hier echt meer.

9. Invloed splitst zich: familie óf AI

Shoppers vallen uiteen in twee kampen. Familie is de grootste invloed op aankopen (22%). Tegelijk zijn AI-aanbevelingstools en virtuele AI-influencers samen al goed voor 6% van de invloed, terwijl menselijke influencers terugvallen van 15% naar 13%. 36% denkt zelfs dat AI-influencers in de toekomst betrouwbaarder en vermakelijker zijn dan echte beroemdheden.

Social commerce groeit, maar vanaf een kleine basis: slechts 2,78% van de aankopen gebeurt direct op social platforms, en 29% noemt wantrouwen als grootste drempel. Het generatieverschil is groot: 53% van de Gen Z-socialkopers koopt via TikTok, 53% van de Boomers via Facebook Marketplace.

10. Privacy als verdienmodel

De financiële druk verschuift grenzen. 40% ziet schulden als normaal onderdeel van het moderne leven, en 38% ervaart veel stress door die afhankelijkheid van krediet. Daardoor staan veel shoppers open voor het verzilveren van hun privacy:

  • 40% wil locatiedata, koopgedrag en gezondheidsdata verkopen aan een marketplace in ruil voor een maandelijks inkomen.
  • 34% overweegt het eigen lichaam als advertentieruimte te verhuren.
  • 35% zou DNA delen met food- of beautymerken voor producten op maat.
  • 37% vindt het goed als merken na hun overlijden hun stem of gelijkenis gebruiken, mits de familie ervan profiteert.

Wat betekent dit voor trade- en shoppermarketeers?

  • Eerst de basis, dan de beleving. Prijs, beschikbaarheid en levering zijn geen operationele details maar merkbescherming. Een out-of-stock kost meer dan alleen omzet.
  • Ontwerp voor twee shoppersnelheden. Maak de mission mode-trip zo snel mogelijk en zet beleving en advies in waar het echt waarde toevoegt. Beide tegelijk goed doen is een concurrentievoordeel.
  • Word vindbaar voor AI. Niet alleen bovenaan in zoekresultaten staan, maar ook opgenomen worden in AI-antwoorden. Dat vraagt om juiste, volledige productdata en content die makkelijk te controleren is.
  • Geen AI-slop. AI inzetten is prima, slordige AI-beelden en content kosten direct vertrouwen.
  • Maak duurzaam de makkelijke keuze. Shoppers willen dat bedrijven meer van de kosten dragen. Maak de groene optie de standaard, laat bewijs zien in gewone taal en laat het schuldgevoel weg.
  • Speel in op de kleine luxe. In een krappe markt zijn betaalbare 'momentjes', koffie, beauty, kleding, een sterke activatiekans.
  • Denk in generaties. Vooral in food fragmenteert het budget van jongere shoppers over bezorging, gemak en afhaal. Dat vraagt om een scherpere kanaal- en distributiestrategie.

Over het onderzoek:

VML ondervroeg via onderzoeksbureau Censuswide 28.000 consumenten in 17 landen, tussen 22 mei en 9 juni 2026. Nederland zat daar niet bij; de Europese landen in het onderzoek zijn het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, België en Tsjechië. De cijfers zijn wereldwijde gemiddelden, waarbij elk land even zwaar meetelt. Lees ze dus als internationale richting, niet als exacte Nederlandse benchmark.

Bron: VML (2026). The Future Shopper 2026 – 10th Edition. Onderzoek uitgevoerd door Censuswide in opdracht van VML. Meer informatie: www.vml.com.